• SÁBADO 4
  • de abril de 2026

Opinión

FOTOGRAFIA
UNUIMAGMAU / EXPERIENCIAS [Awajún]

Awajún pujutnum unuimat jintiamu (Formas propias de enseñanza en el pueblo awajún)


Editor
Segundo Bakuants Cuñachi

Ministerio de Educación Ii chicham awagki chichakmi tusa jetemjamunum takau. (Especialista EIB de la revitalización en la lengua awajún del Ministerio de Educación)


Awajún unuimatak imanisag iwaku awai megkaetsui. Nunin asamtai jujú papí agagmauwa nuwi etsegji batsatkamunmaya pujut unuimat wainkamu. Awajún aents batsatmaunmag baki bakichik muun jeentin uchijinak aeh aeht inantú ajakui chichagkatatus nuwigtu ajak yapau aidaun wakemitkak aagtatus dateman, baikuan nuwigtu tsag-kun. Juna ajakan umin asag, datsa aidauk Ajutpan wakanin wainkag waimá ajakajui. Tuja takamainchau aidaunashkam, uchik yamá akinmauwaik shiig ijagmitkasa kuwitamkamui junak uchi iyashi kakakchau ai tusag imatika kuiwtamkajui. Uchi (aishmagkush aidaunak) akinmaunum nagkamas datsak juna umimain ainawai jigkae kugkuin wegagmaun, (setachin, pinan yumaitsui yujag kugkuin asagmatai): muun nuwennun pegakjin eketmau: muun yuwinamunum pachiina yuwamu; nuwajai igkunika chichaku mayaijamu; tsetse jinta utsaamu. Junak umí ajakajui uchi kuwig datsash-kam, juka iyashnum pujut yapajiamua iman asamtai nuniaku ajutpa wakanijai igkunimain asamtai nuniashkug kakakchau tsakamainai.

Datsa aidauk ajak yapau aidaun umuinak ijagmainak ajutpa wakaninak wainkajui nuniak kakajam (wajiu) atanum jegantajui. Tuja yapaun umau tujash kajan wainchauk kakajam atanmak jeganchauwai. Ayatak pegkejan kanutmamjauk dita kanagmaujin umí ajakui kuntin mautan, nug-kutai takatan, tsuwajattan, chicham epegkea batsamtan imagnik batsatak dukap mijan pujutan wainkajui. Duwi iina apachjig 120 mijan. Juna pegkejan kanagchauk ujumak mijan batsamsauwai kanutmamjachu asa, nunin taskakai tusag iinia muuntak uchijinak puyatjukui.

Yamai pujuta nuwig, ajak yapau umashmau asamtai, datsa aidauk juninun tsakawai taji dakiuch, papin kakajus nantakiag aujainachu, nuninak apajinash ainau; nunin asamta taji dekas uchi aidauk ajak yapau aidaunak umumain ainawai tusa nuniak ampujin tsuwatan utsumain. Nuniash-kug shupagkau tsakamain ainawai, pimpiaku, kakakchau asumchau yamai uchik junin tsakainawai. (Awajún)

Formas propias de enseñanza en el pueblo awajún

En este artículo damos algunas precisiones a partir de las vivencias en las comunidades awajún, donde los padres acostumbran levantar a sus hijos en las madrugadas para aconsejarlos y motivarlos a tomar ciertas plantas medicinales, pues se cree que los jóvenes pueden adquirir poderes espirituales y visión. 

Los bebés, desde que nacen, son cuidados con una dieta para que su cuerpo no sea débil y cuando ya son niños (especialmente los varones) tienen prohibiciones que deben acatar hasta su juventud como el uso de collares hechos de las semillas olorosas, así como comer las frutas olorosas (piña, plátano de seda); sentarse en la cama de personas casadas; comer con las personas mayores; conversar frente a las mujeres para no tragar el mal aliento o botar la basura en los caminos. Todo ello como una forma de purificación física y espiritual para poder encontrarse con el Ajutap.

Con el uso de las plantas, los jóvenes que adquirían el poder de Ajutap (alma del abuelo) llegaban a ser líderes y guerreros, mientras quienes solo poseían la visión no tenían la misma capacidad de ser kakajam (guerrero) pero podían ser buenos cazadores o dedicarse a los tejidos, el curanderismo y así poder alcanzar una vida larga. Antiguamente se creía que quienes tenían el poder espiritual llegaban a vivir hasta los 120 años.

Ahora, con la pérdida del uso de las plantas, se cree que los jóvenes crecen ociosos, tienen pereza para estudiar o contestan a sus padres; por eso decimos que los niños deben tomar las plantas amargas para que boten todo el malestar estomacal.